صنعت توریسم - استان اردبیل

امروزه يكي از قوي ترين نگاه ها در سطح بين الملل براي توسعه توريسم بعد اقتصاد توريسم مي باشد براساس مطالعات WTO " سازمان جهانی توریسم"پيش بيني مي شودكه تعداد جهانگردان تا سال 2010 به يك ميليارد نفر برسد كه در اين بين درآمدي بالغ بر1550 ميليارد دلار عايد كشورهاي جهان خواهد شد واز سوي ديگرروند اشتغالزايي دراين بخش 11/2 برابر سريع تر از ساير بخش ها عنوان شده است چرا كه اين صنعت بيش از صد ميليون شغل در سراسر جهان ايجاد مي كند.

شوراي جهانی توريسم و سفر (WTTC)  نيز سالانه در گزارشهاي متوالي خويش از رشد اقتصادي توريسم در كشورهاي جهان خبر ميدهد براساس آمار WTO  ركود گردشگران جهان با رشد 10 درصدي به 760 ميليون نفر رسيده است و پيش بيني مي شود در سال 2006 اين صنعت رشدي در حدود 5 الي 8 درصد داشته باشد ميزان سرمايه گذاري در صنعت توريسم در سال 2000 معادل 701 ميليارد دلار يا 9/4 درصد از كل سرمايه گذاري بوده و پيش بيني مي شود كه تا سال 2010 اين رقم به 1404 ميليارد دلار يا 10/6 درصد از كل سرمايه گذاري برسد.

تاثيرات شگرف توريسم در كاهش نرخ بيكاري ،افزايش سطح درآمد، تامين منابع انرژي و رونق بازار صنايع دستي كه طبق آمار موجود 10 ميليون نفر از آن ارتزاق مي كنند تنها بخشي از مزاياي ويژه پرداختن به اين صنعت است به ازاي ورود هر گردشگر 2تا 6 شغل بصورت مستقيم ايجاد مي شود در محاسبات اقتصاد دانان توسعه اين روند با احتسابات مشاغل در بخش هاي توليدي و خدماتي براي هر گردشگر به ايجاد شغل براي 9 تا 15 نفر مي رسد.

هزينه لازم جهت ايجاد هر فرصت شغلي در بخش خدمات و صنعت بين 12 تا 25 هزار دلار است حال آنكه براي صنعتي چنين درآمد زا اين حجم سرمايه گذاري بسيار اندك است.

طي سالهاي اخير صنعت توريسم 1/5 درصد درآمد ملي جهان را بخود اختصاص داده است در حالي كه سهم هريك از صنايع نظامي، نفت و فولاد به 5 درصد هم نمي رسد.

توزيع جغرافيايي اين درآمد به شدت نامتعادل است بطوريكه 80 درصد درآمد و اشتغال ناشي از اين صنعت به آمريكا و اروپا اختصاص دارداز 20 درصد باقي مانده 2/5 درصد سهم خاورميانه مي باشد و از 2/5 درصد سهم خاورميانه كمتر از يك درصد سهم ايران مي باشد اين صنعت در ايران بويژه در منطقه آذربايجان مراحل اوليه رشد خود را طي مي كند و صنعتي نوپا به شمار مي آيد منطقه آذربايجان بويژه اردبيل با وجود دارا بودن قدمت تاريخي و داشتن ارتباطات فرهنگي و بازرگاني با ملل غرب وشرق فاقد جايگاه مناسب بين مناطق توريست پذير به شمار مي رود توسعه اين صنعت خواه ناخواه متاثر از توسعه يافتگي كشور است و همواره با مشكلات و موانعي روبرو بوده است .

كمبودها وموانع سبب كاهش توانمنديها در به حداكثر رساندن سهم بازار جهانگردي سطوح داخلي و بين المللي در بلند مدت گرديده وسئوالات بسياري را در خصوص توسعه و تداوم بخش جهانگردي در آن مناطق مطرح مي نمايد.

براي ورود هر توريست در كشورها مولفه هاي چون امنيت ، ارائه خدمات بهينه، ميراث غني تمدني، اكوتوريسم ، ژئوتوريسم ، اگروتوريسم ، دريا و درياچه ها ، تنوع فرهنگي ،تنوع آب وهوا،ويزاي سهل وآسان... مورد نیاز است که با فقدان هر یک از این موارد ورود جهانگرد با مشكل و اختلال مواجه خواهد شد.

اكنون رويگرداني كشورها به سمت استفاده و توسعه صنعت توريسم به گونه اي است كه دولت ها تمام توان خود را صرف ايجاد زيرساختها و سرمايه گذاري در جهت تامين امكانات كرده و اجازه مي دهند تا سرمايه گذاران ديگر بخشها در جريان مبادلات گردشگري و ايجاد خدمات و محصولات جديد توريستي وارد شوند به همين دليل است كه سطح بهره وري سرمايه گذاري در اين كشورها به شدت افزايش مي يابد.

اسپانيا با داشتن كمترين جاذبه هاي گردشگري و تاريخي سالانه در حدود 30 تا 40 ميليارد دلاردرآمد كسب مي كند 49 درصد منابع انرژي مصر و 37 درصد منابع تركيه از محل صنعت توريسم تامين مي شود.

 

نگاهي اجمالي به پتانسيل هاي گردشگري منطقه اردبيل:

 

معرفي و پرداختن به جنبه هاي مختلف توريسم منطقه اردبيل با توجه به بيشينه تاريخي و وجود تمدنهاي مختلف در ادوار مختلف تاريخ و تنوع فرهنگی و اكوتوريسم مدنظر نمي باشد، و در اين مقاله سعي برآن است كه رئوس جاذبه هاي گردشگري معرفي شده و مشكلات موجود در امر جذب گردشگر بررسي شود

جاذبه هاي گردشگري منطقه اردبيل را مي توان به جاذبه هاي فرهنگي اكوتوريسم و توريسم صنعتي تقسيم كرد.

جاذبه هاي فرهنگي :

كليه پديده هاي ساخت بشر، مورد توجه گردشگران بوده،  فرهنگ و  تمدن انسان در تشكيل و تكامل آن دخالت داشته است. جاذبه هاي فرهنگي نيز به چندين زيرشاخه تقسيم مي شوند .

الف: آثار باستاني و تاريخي:

شرايط مناسب جغرافيايي باعث شده تا آثار فراواني از تمام دوره هاي تاريخي را در منطقه مشاهده كرد اين آثار تاريخ مستند آذربايجان مي باشد در تمام شهرها و روستاهاي منطقه اردبيل به صور مختلفي چون كاخها ،پلها، قلعه ها و باغهاي تاريخي وجود دارد.

ب: اماكن متبركه ومقدس :

با توجه به اينكه اردبيل و كوه ساوالان محل تولد زرتشت و خاستگاه شيعه در ايران مي باشد مي توان موار متعددي از آتشگاه ،مسجد و… را در منطقه مشاهده كرد آثاري مثل جمعه مسجد اردبيل و…

ج: جاذبه هاي زيارتي: زيارتگها و امامزاده ها

د: معماري سكونت گاههاي انساني، شهرها و روستاها

هـ: مراسم سنتي اجتماعي و مذهبي

و) موزه ها

در منطقه اردبيل موزه هاي متعددي در حال فعاليت هستند واقداماتي نيز براي تاسيس برخي از موزه هاي تخصصي انجام گرفته است مي توان به موزه هاي مردم شناسي و چيني خانه  بقعه شيخ صفي الدين اردبیلی، موزه حيات وحش و … اشاره كرد.

ز: شيوه هاي زندگي :

1-       كوچ نشيني

2-       روستانشيني

3-       شهر نشيني

 

بخش صنعت:

در اين زمينه منطقه اردبيل حرفهاي زيادي براي گفتن دارد صنايع دستي اين منطقه عبارتند از فرش (فرش قوباي اردبيل شهرت جهاني دارد)ورني بافي ،مسند، گليم ، جاجيم، جورابهاي پشمي ،خورجين دوزي و … كشاورزي اگروتوريسم (Agrotourism)  

 

اين شاخه پرورش ميوه هاي متنوع را نيز در كنار محصولات كشاورزي و دامداري شامل مي شود توسعه توريسم روستايي ضمن اينكه در ديد كلان درآمد ملي را افزايش مي دهد در توسعه فرهنگي و اقتصادي مناطق توريستي نيز نقش غيرقابل انكاري دارد تا آنجا كه متخصصين امر توسعه اين نوع توريسم را يكي از عمده ترين روشهاي محروميت زدايي مي دانند .

شهرت برخي از فرآورده هاي كشاروزي و دامداري از جمله عسل ساوالان اردبيل و… لزوم توجه به اين بخش را مي طلبد.

 

اكوتوريسم (Ecotourism):

 

كليه پديده هاي طبيعي كه در پهنه جغرافيايي يك سرزمين قرار گرفته اند و انسان در شكل گيري آنها دخالت نداشته است مورد توجه گردشگران قرار مي گيرد زير شاخه هاي اكوتوريسم به همراه تقسيمات فرعي آن بدين شرح است:

1-     دامنه نوردي: شامل ديدار از حيات وحش، ديدار از چشم اندازها و آثار طبيعي آموزش و پژوهش در طبيعت تفرج و تغيير حال وهوا در اين بخش از اكوتوريسم منطقه اردبيل داراي پتانسيل هاي فراوان وبالقوه اي است.

2-       شكار وصيد: شكار چهارپايان، ماهيگيري و صيد پرندگان

3-       مردم شناسي ، توريسم كوچ، آداب و رسوم و روستاگردي

4-       ورزشهاي ساحلي و آبي شامل شنا، قايقراني، اسكي روي آب و غواصي

5-       بيابانگردي: تورهاي كاروان رو،اسكي روي ماسه

6-       طبيعت گردي شامل چشمه هاي آب گرم ، لجن درماني، يخ نوردي و غارگردي

با توجه به شرايط جغرافيايي به جز توريسم بيابانگردي كه سايت اين گونه توريسم در منطقه آذربايجان موجود نمي باشد جذب توريست در بقيه موارد امكان پذير مي باشد .يكي از سايتهاي توريستي كه از پتانسيل بسيار بالايي در امر اكوتوريسم در سطح منطقه آذربايجان برخوردار بوده ولي براي كليه علاقمندان طبعيت و توريسم ناشناخته مانده وحتي در طرح جامع گردشگري استان اردبيل بدان توجه خاصي مبذول نشده روستاي آليله مي باشد.

روستاي آليله در 10 كيلومتري شرق شهرستان گرمي به سمت مرز ايران و جمهوري آذربايجان واقع شده است اين روستا با قابليت هاي متنوع توسعه در زمينه گردشگري به عنوان يك سايت توريستي با قابليت هاي منحصر به فرد توصيه مي گردد.

وجود گورستان بزرگ وتاريخي كه احتمالاً مربوط به مسافران جاده ابريشم "اپيك يولو" است ونيز شرايط آب وهوايي مساعد و متفاوت با سايتهاي ديگر استان وجود غار و يخچال طبيعي ، نظام طبيعي حاكم و جنگلهاي موجود دراين سايت ،ارتفاعات شمال روستاي آليله كه از نظر توپوگرافيكي براي فعاليتهاي اسكي روي چمن بسيار مناسب مي باشد از جمله نقاط قوت توريستي اين منطقه به شمار مي روند.

آثار جاده ابريشم در خط الراس ارتفاعات مشرف براين ناحيه آثار و بقاياي سنگرهاي باقي مانده از جنگ قشون ايران وروسيه و خط مرزي در شرق سايت ونيز منظره چشم نواز جنگلي جمهوري آذربايجان مجموعاً ارزش توريستي و تفرجگاهي روستاي آليله را تقويت مي كند.

اين در حاليست كه اقدامي در جهت شناساندن اين سايت مستعد گردشگري براي جذب توريست انجام نشده وحتي اين روستا براي اهالي استان اردبيل نيز بسيار ناشناخته باقي مانده است.

معرفی برخی از پتانسیلهای توریستی اردبیل

 

منطقه اكوتوريستي گردنه حيران:

 

در بخش غربي گردنه حيران ،آنجا كه قبل از ورود به تونل مرز سياسي استانهاي اردبيل و گيلان شروع مي شود دره نسبتاً وسيعي دارد كه مي توان آنرا دروازه وروي يا كريدور توريستي در مدخل استان اردبيل به شمار مي آورد اين كريدور توريستي كه از ابتداي تونل شروع وتا 7 كيلومتر به سمت نمين و اردبيل ادامه مي يابد در دو طرف دره داراي دامنه هاي سرسبز و كم شيبي است كه در گذشته با پوششي از درختان جنگلي يكي از زيباترين مناطق طبيعي استان به شمار مي رفت. از بين رفتن قسمت عمده اين جنگلها و تبديل اراضي آن به كشتزارهايي باعث افت كيفي منظر طبيعي آن شده است.

رعايت موارد زير براي استفاده بهينه از پتانسيل هاي گردنه حيران ضروري است:

1-       تثبيت كاربردي دامنه هاي دو طرف دره و ارتفاعات اطراف تونل بعنوان حريم گردشگري و جلوگيري از ساخت و سازهاي نامانوس در آن

2-       تراس بندي ،فضا سازي و آماده سازي

3-       برق رساني

4-       احداث پاركينك

5-       احداث دكه هاي پذيرايي

6-       درختكاري، فضاسازي و …

طي سالهاي اخير استانداري گيلان با نصب تابلويي اين منطقه را جزو استان گيلان محسوب نموده و نسبت به اين منطقه ادعاي ارضي كرده است.

 

منطقه توريستي فندقلو:

 

جنگل فندقلو در 30 كيلومتري شهر اردبيل و در 10 كيلومتري جنوب شهر نمين قرار گرفته است .اين منطقه بخاطر داشتن جاذبه هاي منحصر بفرد جنگلي – مرتعي و گردنه زيباي حيران با جذابيتهاي طبيعي متنوع ، قابليتي بسيار ممتاز براي توسعه در صنعت اكوتوريسم را دارد.

عرصه جنگلي فندقلو بخشي از جنگلهاي شرق استان اردبيل به شمار مي رود.اين جنگل در سطحي به طول 25 كيلومتر پراكنده است مساحت منطقه فندقلو 2/4062 هكتار مي باشد كه 4/1108 آن تحت پوشش عرصه جنگلي و بقيه مرتفع مي باشد بلندترين نقطه ارتفاعي مربوط به كوه سنگر (محل تاسيسات و دكل هاي مخابراتي) به ارتفاع 2120 متر از سطح درياست.

در جنگل فندقلو 19 گونه جنگلي متعلق به 8 تيره ، ‌و 17 جنس شناسايي شده است .در بين انواع شناسائي شده گونه هاي نادري نظير فندق ،مرز، راش، بلوط (بلند مازو) و بيدمشك وجود دارد در منطقه فندقلو حيواناتي نظير روباه،گرگ حاکستری، خرس قهوه اي،سمور و پرندگاني چون قرقاول، كبك  و عقاب طلائي يافت مي شود.

فندقلو منطقه منحصر بفردي براي توريسم ييلاقي و تفريحي است . پیست اسكي روي چمن آن احداث شده و با تکمیل آن میتوان مسابقات جهانی و بین اللملی اسکی را در آن برگزار  کرد

اين منطقه از نظر قابليت هاي توسعه داراي امكانات زير است:

1-       قابليت بهره برداري از ورزش اسكي روي چمن در فصول غير زمستان

2-       قابليت استفاده براي ورزش اسكي در فصل زمستان

3-       قابليت اكوتوريستي براي اقامتهاي ييلاقي

4-       قابليت اكوتوريستي براي تورهاي گروهي دانشجويي و دانش آموزي

5-       قابليت پيك نيكي آن در درون درختزارهاي فندق

6-       قابليت فرهنگي ظرفيت اكوتوريستي آن تحت عنوان جشنواره فندق چيني

براي بهره برداري بهتر و بيشتر از پتانسيل هاي توريستي منطقه فندقلو مي توان موارد زير را در نظر داشت:

1-       احداث  تله كابين براي رساندن مسافران از محل جاده قديم گردنه حيران به بالاي كوه ، تامسافران بتوانند از اين منظره دره زيباي حيران را مشاهده كنند.

2-       احداث كمپينك هاي موقت در منطقه

3-       شناساندن این منطقه برای بهره برداری بهینه

از سال 83 طرح احداث  تله كابين منطقه فندقلو شروع شد تا اينكه در اسفند 84 اين طرح به بخش خصوصي واگذار گرديد  بخش خصوصي با جديت درصدد انجام پروژه بود و حتي با كشور اتريش براي خريد تله كابين و ساير تاسيسات به توافق رسيد اما با كارشكني برخي نهادها اجراي اين پروژه متوقف شده است

از مرداد امسال پروژه مجددا فعال شده است . علاوه بر پتانسیل های فوق با توجه به وزش باد در طول سال در منطقه جنگل فندقلو در سال 82 سازمان انرژی های نو ایران (سانا)طی طرحی  اقدام به بررسی و اندازه گیری مقدار باد جهت احداث نیروگاه بادی  در منطقه فندقلو نمود. نتایج حاصل از طرح نشان از مساعد بودن شرایط فیزیکی منطقه جهت احداث نیروگاه بادی بود و حتی طرح احداث این نیروگاه توسط سازمان انرژی های نو ایران تهیه و آماده شد ولی تاکنون به دلایل نامعلوم به مرحله اجرا درنیامده است .

 

درياچه شورابيل:

 

درياچه شورابيل به مساحت 120 هكتار و در دو كيلومتري جنوب اردبيل واقع شده است . سابق براين بخاطر شوري و لجن طبي خود مشهور بود.

مهمترين ويژگي كاربردي درياچه شورابيل اختصاص به  ظرفيت فراغتي آن برای اهالی اردبيل است ساخت و سازهاي شتابزده در حاشيه درياچه تاحدود زيادي عملكرد فراغتي آنرا كاهش داده است.

اين درياچه مستعد پيست قايقراني روئينگ است چرا كه اولين شرط براي احداث اين پيست، درياچه اي است كه حداقل 2 كيلومتر مسير مستقيم داشته باشد و اين شرايط درياچه شورابيل وجود دارد.

رعايت موارد زير براي بهره گيري بهتر و بيشتر از امكانات اين درياچه ضروري به نظر مي رسد:

1- خارج كردن ترافيك ماشين ها از تراسهاي حاشيه اي درياچه و انتقال آن به خط الراس تپه هاي اطراف

2- متوقف كردن پروژه هاي نيمه تمام مجتمع هاي توريستي چرا كه اين طرحها براساس يك ارزيابي بدون پشتوانه مطالعاتي شروع بكار كرده و سپس نيمه تمام رها شده اند.

3-نوسازي تاسيسات فرسوده تفريحي

4-       بهسازي و بازسازي ورودي محوطه درياچه

5-       اختصاص فضاي پيك نيكي در حاشيه درياچه

6-       احداث اسكله هاي متعدد قايقراني

7-     حفظ و تقويت گياهان آبزي حاشيه درياچه به عنوان حريم هاي طبيعي زيستگاه پرندگان و احداث تعدادي جزاير مصنوعي در نقاط مناسب به عنوان زيستگاه زادآوري ، لانه سازي و جوجه آوري پرندگان .

8-       نور پردازي  مهندسی

9-       احداث پارگينكهاي كافي و …

 

درياچه نئور :

 

درياچه نئور در 48 كيلومتري جنوب شرقي اردبيل و در ارتفاع 2700 متري از سطح دريا قرارگرفته است . وسعت درياچه بيش از 220 هكتار  و مشتمل بر دو درياچه كوچك (40 هكتار) و بزرگ (180 هكتار ) است كه در فصل پرآبي (بهار) به هم مي پيوندند  ودرياچه واحدي را تشكيل مي دهند بيشترين عمق درياچه 5/5 متر و ميانگين ژرفاي آن سه متر9 است. ماهي قزل آلاي اين درياچه شهرت جهاني دارد . درياچه نئور داراي جاذبه هاي بسيار مساعد توريستي است.

مهمترين قابليت هاي اكوتوريستي درياچه نئور عبارتنداز :

1-       قابليت صيدگاهي ماهي قزل آلا در اواخر فصل تابستان و اوايل پاييز.

2-       قابليت قايقراني ورزشي با استفاده از قايقهاي غيرموتوري (بادباني ،پارويي و پدالی)

3-       قابليت پاتنياژ و قايقراني بادباني در فصل زمستان كه سطح درياچه يخ مي بندد.

4-       قابليت احداث پيست اسب سواري در امتداد ساحل درياچه بصورت تور كه در اين زمينه درياچه داراي شرايط مساعد توپوگرافيك جزء در قسمتي از سواحل غربي است .

5-       قابليت احداث پيست دوچرخه سواري در اطراف درياچه

6-       قابليت احداث رستوران شناور در نزديكي سواحل شمالي درياچه با غذاي اختصاصي ماهي قزل آلاي تازه كه از درياچه صيد مي شود.

7-       قابليت هم پيوندي با توريسم طبيعت گردي كه از مسير ييلاقهاي سوباتان و شكره دشت تالش وارد حوزه اين درياچه مي شود و تقريباً اكثر آنان را مسافران خارجي تشكيل مي دهند.

8-       قابليت مسيرهاي پياده روي و كوه پيمايي از مبدا درياچه به ارتفاعات و كوههاي اطراف بويژه صخره هاي  نویی داش وقره گل .

9-       قابليت تورهاي علمي براي آموزش دانشجويان و دانش آموزان ، بدليل منشاء پيدايش درياچه ويژگيهاي ليمنوژيكي آب ، پوشش گياهي .

10-   قابليت اكوتوريستي براي اقامتهاي ييلاقي

دریاچه نئور با وجود دارا بودن پتانسيلهاي بسيار متنوع براي اكثر ساكنان استان ناشناخته مانده است و بجز آسفالت جاده خاكي آن اقدامي ديگري براي معرفي و استفاده بهينه از اين پتانسيل ها برای جذب توریست بعمل نيامده است.

براي بهره برداري بهينه از اين پتانسيل ساخت و ساز موارد زير ضروري است:

1-       تفرجگاه و تفريحگاه براي ساكنين اردبيل

2-       تاسيسات پذيرايی و خدمات تفريخي براي مسافران آبدرماني سرعين و ديگر آبهاي معدني نزديك.

3-       ارودگاه اقامتي ساده و ارزان قيمت و سازگار با طبيعت

4-       تاسيسات و امكانات اقامتي و صيادي

5-       اقامتگاه ييلاقي با اجزاي وابسته به آن براي افراديكه علاقمند به اقامت ييلاقي در اين منطقه خوش آب و هوا هستند.

 

مجموعه بقعه شيخ صفي الدين اردبيلي :

 

مجموعه بسيار ارزشمند و زيباي بقعه شيخ صفي الدين اردبيلي يكي از ده اثر مهم و باستاني كشور به شمار مي رود بناي ابتدايي بقعه به قبل از اسلام برمي گردد در حال حاضر مجموعه شامل 8 بخش اصلي مسجد جنت سرا، قنديل خانه ،حرم خانه، چيني خانه ،چله خانه، شربت خانه، گبند الله الله و شهيدگاه مي باشد.

علاوه بر مقبره شيخ صفي و مرقد شاه اسماعيل اول، آرامگاه ديگر شاهزادگان، سرداران قزلباش از جمله شهداي جنگ چالداران و شيروان در اين بقعه ومحل شهيدگاه قرار دارد.

طي قرون گذشته بسياري ازآثار ارزشمند اين بقعه به شيوه هاي گوناگون از محل بقعه خارج شده اند كه از جمله اين آثار مي توان به قالي زيباي اردبيل اشاره كرد . اين فرش هم اكنون در موزه آلبرت هال لندن نگهداري مي شود . بقيه آثار بقعه هم اكنون در موزه هاي مشهور جهان چون آرمتياژ مسكو،لندن و … نگهداري مي شود.

طي ماه گذشته يكسري CD از نسخه هاي نفيس و گران قيمت خطي بقعه شيخ صفي الدين اردبيلي كه بيش از انقلاب به تاراج رفته و در موزه هاي شوروي سابق نگهداري مي شده است در اختيار كتابخانه مجلس شوراي اسلامي قرار گرفته است.

در سال 72 طرح آزادسازي حريم بقعه در كنار نوسازي و اجراي طرح جامع بقعه شروع گرديد وتاكنون ( مرداد 85) اجراي پروژه با توجه به عدم همكاري مجری پروژه (وزارت مسكن و شهرسازي ) پيشرفت محسوسي نداشته و چهره تاريخي شهر را دگرگون ساخته است.

 در سال 83 طرح احداث موزه تخصصی صفویه در محل بقعه شيخ صفي الدين اردبيلي با هدف جمع آوری آثار تاریخی این بقعه از موزه های داخل و خارج کشور و شناساندن سلسله صفویه به  عموم مردم و بویژه توریستها تصویب شد ولی با توجه به عدم تحصیص بودجه این  طرح تاکنون به مرحله اجرا در نیامده است.

با توجه به اينكه مجموعه بقعه شيخ صفي الدين اردبيلي مراحل ثبت در فهرست میراث جهانی يون

--
Omid Shokri


--
Omid Shokri